रब्बी पीक नियोजन : पाऊस कमी, तापमान जास्त! तरीही रब्बी पिके घेता येणार; शेतकऱ्यांनी करा 'हे' ८ उपाय

कमी पाऊस आणि वाढत्या तापमानामुळे जमिनीतील ओलावा झपाट्याने कमी होत आहे. त्यामुळे रब्बी हंगामातील पिकांचे नियोजन करणे शेतकऱ्यांसाठी आव्हानात्मक ठरू शकते. मात्र उपलब्ध पाण्याचा योग्य वापर, सेंद्रिय आच्छादन, कमी मशागत आणि योग्य पिकांची निवड केल्यास दुष्काळी परिस्थितीतही रब्बी पिकांचे उत्पादन घेण्यास मदत होऊ शकते.

जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी शेतकऱ्यांनी काही महत्त्वाच्या उपाययोजना कराव्यात, असा सल्ला वरिष्ठ कृषी शास्त्रज्ञ तथा निवृत्त सहयोगी संशोधन संचालक डॉ. प्रमोद यादगिरवार यांनी दिला आहे.

१. जमिनीवर सेंद्रिय आच्छादन करा

जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी पिकांच्या दोन ओळींमध्ये सुकलेले गवत, पालापाचोळा, गव्हाचे काड किंवा उसाचे पाचट पसरावे. यामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन कमी होते. तसेच तणांची वाढ नियंत्रित ठेवण्यास मदत होते.

२. ठिबक आणि तुषार सिंचनाचा वापर करा

पाण्याची बचत करण्यासाठी शक्य असल्यास ठिबक किंवा तुषार सिंचनाचा वापर करावा. पिकांच्या गरजेनुसार योग्य प्रमाणात पाणी दिल्यास उपलब्ध पाण्याचा कार्यक्षम वापर होतो.

३. जमिनीची खोल नांगरणी टाळा

दुष्काळी परिस्थितीत अनावश्यक खोल नांगरणी केल्यास जमिनीतील ओलावा कमी होऊ शकतो. त्यामुळे जमिनीच्या प्रकारानुसार कमी मशागत करावी. योग्य वेळी कोळपणी केल्यास तण नियंत्रणास मदत होते.

४. शेतातील तण वेळीच काढा

तण मुख्य पिकाशी पाणी आणि अन्नद्रव्यांसाठी स्पर्धा करतात. त्यामुळे तणांची वाढ सुरुवातीलाच नियंत्रित करावी. यामुळे उपलब्ध पाण्याचा अधिक फायदा मुख्य पिकाला मिळू शकतो.

५. सेंद्रिय खतांचा वापर वाढवा

चांगले कुजलेले शेणखत, कंपोस्ट आणि गांडूळ खतामुळे जमिनीची रचना सुधारते. तसेच जमिनीची पाणीधारण क्षमता वाढण्यास मदत होते. हायड्रोजेलसारख्या जलधारक पदार्थांचा वापर तज्ज्ञांच्या शिफारशीनुसारच करावा.

६. कमी पाण्यात येणाऱ्या पिकांची निवड करा

उपलब्ध ओलावा आणि स्थानिक हवामानानुसार कमी कालावधीत येणाऱ्या पिकांची निवड करावी. रब्बी हंगामासाठी योग्य कोरडवाहू वाण निवडताना कृषी विभाग किंवा कृषी विद्यापीठाचा सल्ला घ्यावा.

७. शेताच्या बांधावर योग्य झाडे लावा

उष्ण आणि कोरड्या वाऱ्यांचा वेग कमी करण्यासाठी शेताच्या बांधावर योग्य अंतरावर झाडे लावावीत. मात्र झाडांची सावली आणि मुळांमुळे मुख्य पिकांवर विपरीत परिणाम होणार नाही याची काळजी घ्यावी.

८. खर्च आणि पाण्याचे योग्य नियोजन करा

पीक निवडताना उपलब्ध पाणी, बियाणे, खते, सिंचन खर्च आणि संभाव्य उत्पादन यांचा विचार करावा. पाण्याची कमतरता असताना अधिक खर्चाची पिके घेण्याऐवजी परिस्थितीनुसार योग्य पर्याय निवडावा.

शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा सल्ला

दुष्काळी परिस्थितीत जमिनीतील ओलावा टिकवणे आणि पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे अत्यंत आवश्यक आहे. प्रत्येक शेतातील माती, पाणी आणि हवामान वेगवेगळे असल्याने स्थानिक कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली रब्बी पिकांचे नियोजन करावे, असे डॉ. प्रमोद यादगिरवार यांनी सुचवले आहे.