अल निनोचा प्रभाव! यंदा हिवाळ्यात वाढणार उष्णता? गहू उत्पादक शेतकऱ्यांची चिंता वाढली

हवामानातील बदलांमुळे यंदाच्या हिवाळ्यात तापमान वाढण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. अल निनोचा प्रभाव वाढल्यास भारतातील तापमान, पाऊस आणि शेतीवर परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः गहू उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी आगामी काही महिने महत्त्वाचे ठरणार आहेत.

जागतिक हवामान संघटनेच्या (WMO) अंदाजानुसार, २०२६ च्या अखेरपर्यंत अल निनोचा प्रभाव वाढण्याची शक्यता आहे. त्याचा परिणाम २०२७ पर्यंत जाणवू शकतो. मात्र, प्रत्यक्ष हवामान कसे राहील, हे इतर हवामान घटकांवरही अवलंबून असेल.

अल निनो म्हणजे नेमकं काय?

प्रशांत महासागराच्या मध्य आणि पूर्व भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सामान्यापेक्षा वाढते, तेव्हा त्या हवामान स्थितीला अल निनो म्हणतात. याचा परिणाम जगभरातील वारे, पाऊस आणि तापमानावर होऊ शकतो.

भारतामध्ये अल निनोचा अभ्यास महत्त्वाचा मानला जातो. कारण काही परिस्थितींमध्ये यामुळे मान्सूनच्या पावसावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र, प्रत्येक वेळी अल निनोमुळे देशभर कमी पाऊसच पडतो, असं नाही.

देशातील कमी पावसाचा शेतीला फटका बसणार?

दिलेल्या वृत्तातील आकडेवारीनुसार, मागील मान्सूनमध्ये देशातील काही भागांत सरासरीपेक्षा कमी पाऊस झाला. पूर्व आणि ईशान्य भारतात सुमारे २६ टक्के, तर दक्षिण भारतात सुमारे २४ टक्के कमी पावसाची नोंद झाल्याचा दावा करण्यात आला आहे.

पावसाची कमतरता आणि हिवाळ्यात तापमान वाढल्यास पाणीसाठे, सिंचन आणि रब्बी हंगामातील पिकांवर दबाव वाढू शकतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांना पाण्याचे नियोजन काळजीपूर्वक करावे लागणार आहे.

हिवाळ्यात उष्णता वाढल्यास गव्हाच्या पिकाचं काय होणार?

गव्हाच्या पिकाला वाढीच्या आणि दाणे भरण्याच्या काळात योग्य तापमान मिळणं आवश्यक असतं. विशेषतः जानेवारी आणि फेब्रुवारी महिन्यांत तापमान अचानक वाढल्यास गव्हाच्या दाण्यांची वाढ कमी होऊ शकते. त्यामुळे उत्पादनावर परिणाम होण्याचा धोका असतो.

गहू पीक दाणे भरण्याच्या अवस्थेत असताना उष्णतेचा ताण आल्यास दाण्यांचे वजन आणि एकूण उत्पादन कमी होऊ शकते. त्यामुळे यंदाच्या रब्बी हंगामात तापमान कसं राहणार, याकडे शेतकऱ्यांचं लक्ष लागलं आहे.

मात्र, गव्हाच्या उत्पादनावर परिणाम होईलच, असं आत्ताच निश्चित सांगता येणार नाही. पेरणीची वेळ, पाण्याची उपलब्धता, पिकाची अवस्था आणि स्थानिक हवामान यावरही उत्पादन अवलंबून असते.

जगातील अनेक देशांमध्येही हवामान बदलाचे संकेत

अल निनोचा परिणाम केवळ भारतापुरता मर्यादित नसतो. दक्षिण-पूर्व आशियातील काही भागांत उष्ण आणि कोरड्या हवामानामुळे दुष्काळ व जंगलातील आगींचा धोका वाढू शकतो. तर पूर्व आफ्रिकेसारख्या काही भागांत अतिवृष्टी आणि पुराची शक्यता निर्माण होऊ शकते.

मात्र, प्रत्येक प्रदेशात अल निनोचा परिणाम वेगवेगळा असतो. त्यामुळे जागतिक हवामानाचे अंदाज आणि स्थानिक हवामानाचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते.

शेतकऱ्यांनी काय काळजी घ्यावी?

हवामान विभागाचे नियमित अंदाज तपासावेत.

पाण्याचा वापर नियोजनपूर्वक करावा.

गव्हाच्या पिकाला आवश्यकतेनुसार सिंचन द्यावे.

तापमान वाढीचा अंदाज असल्यास कृषी विभागाच्या सल्ल्यानुसार पीक व्यवस्थापन करावे.

पिकांबाबत निर्णय घेताना स्थानिक कृषी अधिकारी किंवा कृषी विद्यापीठाच्या मार्गदर्शनाचा उपयोग करावा.

निष्कर्ष : यंदाच्या हिवाळ्यात अल निनोचा प्रभाव किती राहतो आणि तापमानात किती बदल होतो, यावर रब्बी हंगामातील पिकांची परिस्थिती अवलंबून असेल. त्यामुळे गहू उत्पादक शेतकऱ्यांनी हवामानाच्या अधिकृत अंदाजांकडे लक्ष ठेवून शेतीचे नियोजन करणे महत्त्वाचे आहे.