El Nino Drought : एलनिनोमुळे दुष्काळाचे संकट? पशुधन वाचवण्यासाठी पशुपालकांनी आतापासूनच करा 'हे' महत्त्वाचे नियोजन

पुणे : एलनिनो (El Nino) आणि संभाव्य दुष्काळी परिस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर शेतकरी आणि पशुपालकांनी आतापासूनच चारा, पाणी आणि पशुखाद्याचे योग्य नियोजन करणे आवश्यक आहे. पावसाचे प्रमाण कमी झाल्यास त्याचा परिणाम केवळ शेती उत्पादनावरच नाही, तर पशुधनाच्या आरोग्यावर आणि दूध उत्पादनावरही होऊ शकतो.

दुष्काळी परिस्थितीत हिरवा चारा, सुका चारा, पशुखाद्य आणि पिण्याच्या पाण्याची कमतरता निर्माण होऊ शकते. यामुळे जनावरांचे वजन घटणे, दूध उत्पादन कमी होणे, रोगप्रतिकारशक्ती कमी होणे आणि प्रजननक्षमतेवर परिणाम होणे अशा समस्या उद्भवू शकतात. त्यामुळे संभाव्य दुष्काळाचा सामना करण्यासाठी पशुपालकांनी आधीपासून तयारी करणे गरजेचे आहे.

एलनिनो म्हणजे काय? त्याचा पावसावर कसा परिणाम होतो?

एलनिनो ही प्रशांत महासागराशी संबंधित एक महत्त्वाची हवामानविषयक घटना आहे. विषुववृत्तीय प्रशांत महासागराच्या मध्य आणि पूर्व भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा जास्त वाढल्यास या स्थितीला एलनिनो असे म्हणतात.

या बदलामुळे जागतिक वातावरणीय परिस्थितीवर परिणाम होऊ शकतो. भारतीय मान्सूनवरही काही वेळा एलनिनोचा प्रतिकूल परिणाम दिसून येतो. मात्र प्रत्येक एलनिनो वर्षात दुष्काळ पडतोच असे नाही. पावसाचे प्रमाण हिंद महासागरातील द्विध्रुव, वातावरणीय बदल आणि इतर हवामान घटकांवरही अवलंबून असते.

त्यामुळे एलनिनोची शक्यता लक्षात घेऊन पशुपालकांनी चारा आणि पाण्याचे नियोजन करणे फायदेशीर ठरू शकते.

दुष्काळामुळे पशुधनावर कोणते परिणाम होऊ शकतात?

दुष्काळी परिस्थितीत जनावरांना आवश्यक पोषक घटक, पुरेसे पाणी आणि योग्य आहार मिळण्यात अडचणी निर्माण होतात. यामुळे जनावरांच्या आरोग्यावर आणि उत्पादनक्षमतेवर विविध परिणाम होऊ शकतात.

१. हिरव्या आणि सुक्या चाऱ्याची टंचाई

पावसाचे प्रमाण कमी झाल्यास चारा पिकांच्या उत्पादनात घट होऊ शकते. त्यामुळे जनावरांसाठी हिरवा चारा आणि सुका चारा पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध होत नाही.

चाऱ्याची कमतरता निर्माण झाल्यास जनावरांना आवश्यक ऊर्जा, प्रथिने आणि इतर पोषक घटक मिळणे कठीण होते. याचा थेट परिणाम जनावरांच्या आरोग्यावर आणि दूध उत्पादनावर होऊ शकतो.

२. पिण्याच्या पाण्याची कमतरता

दुष्काळामुळे विहिरी, तलाव, बंधारे आणि इतर जलस्रोतांमधील पाण्याची पातळी कमी होऊ शकते.

जनावरांना पुरेसे स्वच्छ पाणी मिळाले नाही, तर त्यांची चारा खाण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. विशेषतः दूध देणाऱ्या गायी आणि म्हशींना पाण्याची आवश्यकता अधिक असते. त्यामुळे पाण्याची टंचाई निर्माण झाल्यास दूध उत्पादनात घट होण्याची शक्यता असते.

३. दूध उत्पादनात घट होण्याचा धोका

जनावरांच्या दूध उत्पादनासाठी संतुलित आहार, पुरेसे पाणी आणि योग्य वातावरण आवश्यक असते.

दुष्काळात चारा आणि पशुखाद्याचा पुरवठा कमी झाल्यास जनावरांना आवश्यक ऊर्जा, प्रथिने आणि खनिजे मिळत नाहीत. त्यात उन्हाळ्यातील उष्णतेचा ताण वाढल्यास दूध उत्पादन आणखी कमी होऊ शकते.

यामुळे दुग्धव्यवसाय करणाऱ्या पशुपालकांच्या उत्पन्नावर परिणाम होण्याची शक्यता असते.

४. जनावरांचे वजन आणि रोगप्रतिकारशक्ती कमी होणे

दीर्घकाळ अपुरा किंवा कमी पौष्टिक आहार मिळाल्यास जनावरांचे वजन घटू शकते.

पोषणाच्या कमतरतेमुळे जनावरांची शारीरिक क्षमता आणि रोगप्रतिकारशक्ती कमी होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे जनावरांना विविध आजारांचा धोका निर्माण होऊ शकतो.

५. जनावरांच्या प्रजननक्षमतेवर परिणाम

उष्णतेचा ताण आणि आहारातील पोषणाची कमतरता यांचा जनावरांच्या प्रजननक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो.

यामुळे गायी आणि म्हशींमध्ये माजाची लक्षणे कमी स्पष्ट दिसणे, गर्भधारणेचे प्रमाण घटणे आणि प्रजननासंबंधी इतर समस्या निर्माण होण्याची शक्यता असते.

त्यामुळे पशुपालकांनी जनावरांच्या आहारासोबतच त्यांच्या प्रजनन आरोग्याकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे.

६. जनावरांना विविध आजारांचा धोका

दुष्काळी परिस्थितीत अपुरा आहार, पाण्याची कमतरता आणि वाढलेले तापमान यांमुळे जनावरांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.

कुपोषणामुळे जनावरांची रोगप्रतिकारशक्ती कमी झाल्यास संसर्गजन्य आणि इतर आजारांचा धोका वाढू शकतो. त्यामुळे जनावरांची नियमित आरोग्य तपासणी करणे महत्त्वाचे आहे.

पशुधन वाचवण्यासाठी पशुपालकांनी कोणते नियोजन करावे?

संभाव्य दुष्काळ आणि उन्हाळ्यातील चाराटंचाई लक्षात घेऊन पशुपालकांनी पुढील उपाययोजनांकडे लक्ष द्यावे.

1. हिरव्या चाऱ्याचे नियोजन : उपलब्ध पाणी आणि जमिनीचा विचार करून मका, ज्वारी किंवा इतर योग्य चारा पिकांची लागवड करावी. पाण्याची टंचाई असलेल्या भागात कमी पाण्यावर येणाऱ्या चारा पिकांना प्राधान्य द्यावे.

2. सुक्या चाऱ्याचा साठा : ज्वारीचा कडबा, गव्हाचा भुसा आणि इतर उपलब्ध चारा कोरड्या व सुरक्षित ठिकाणी साठवून ठेवावा. चाऱ्यावर बुरशी येणार नाही याची काळजी घ्यावी.

3. मुरघास तयार करणे : हिरवा चारा उपलब्ध असताना योग्य पद्धतीने मुरघास तयार करून भविष्यातील चाराटंचाईसाठी साठवता येतो.

4. पाण्याचे व्यवस्थापन : जनावरांसाठी पुरेसे स्वच्छ पाणी उपलब्ध राहील याचे नियोजन करावे. पाण्याची नासाडी टाळावी आणि पाण्याची भांडी नियमित स्वच्छ करावीत.

5. संतुलित पशुआहार : उपलब्ध चाऱ्याच्या गुणवत्तेनुसार पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने खनिज मिश्रण आणि पूरक पशुखाद्य द्यावे.

6. उष्णतेपासून संरक्षण : जनावरांसाठी हवेशीर, सावली असलेला निवारा उपलब्ध करून द्यावा. उन्हाच्या तीव्र वेळेत जनावरांना अनावश्यक श्रम देणे टाळावे.

7. नियमित आरोग्य तपासणी : जनावरांचे लसीकरण, जंतनाशन आणि इतर आरोग्यविषयक उपाय पशुवैद्यकीय अधिकाऱ्यांच्या सल्ल्याने करावेत.

चारा आणि पाण्याचा साठा किती दिवसांचा ठेवावा?

पशुपालकांनी आपल्या गोठ्यातील जनावरांची संख्या, त्यांचे वजन, दूध उत्पादन आणि उपलब्ध चारा यांचा विचार करून साठ्याचे नियोजन करावे.

शक्य असल्यास आगामी काही महिन्यांसाठी आवश्यक सुक्या चाऱ्याचा साठा टप्प्याटप्प्याने तयार करावा. मात्र सर्व जनावरांसाठी एकच निश्चित प्रमाण लागू होत नाही. जनावरांच्या प्रकारानुसार आहार आणि पाण्याची गरज बदलते.

त्यामुळे स्थानिक पशुसंवर्धन विभाग किंवा पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली चारा आणि पाण्याचे नियोजन करणे अधिक योग्य ठरेल.

पशुपालकांसाठी महत्त्वाचा सल्ला

एलनिनोमुळे दुष्काळ पडणारच असे निश्चित नसले, तरी हवामानातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन पशुपालकांनी आधीपासून तयारी करणे आवश्यक आहे.

चारा, पाणी, पशुखाद्य, निवारा आणि आरोग्य व्यवस्थापन यांचे योग्य नियोजन केल्यास संभाव्य दुष्काळाच्या काळात जनावरांवरील ताण कमी करण्यास मदत होऊ शकते. तसेच दूध उत्पादनातील घट आणि पशुपालकांचे आर्थिक नुकसान काही प्रमाणात टाळता येऊ शकते.