मुलाच्या आजारपणाने बदलले आयुष्य! संगीता बद्रे यांनी सेंद्रिय शेतीतून उभी केली नवी ओळख; २५ महिलांना रोजगाराची संधी

मुलाच्या आजारपणातून सेंद्रिय शेतीचा निर्णय

संगीता बद्रे यांच्या मुलाला एकदा उलट्या-जुलाबांचा त्रास झाला. कीटकनाशकांची फवारणी केलेल्या वांग्याची भाजी खाल्ल्यामुळे हा त्रास झाल्याचे डॉक्टरांनी सांगितल्याचा अनुभव त्यांच्या आयुष्यात महत्त्वाचा ठरला. या घटनेनंतर कुटुंबासाठी स्वतःच्या शेतात सुरक्षित भाजीपाला पिकवण्याचा त्यांनी निर्धार केला.

घराच्या परसबागेतून त्यांनी या प्रयोगाला सुरुवात केली. पुढे सेंद्रिय शेतीविषयी अधिक माहिती मिळवण्यासाठी कृषी विज्ञान केंद्र आणि कृषी विभागातील तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेतले. गांडूळ खतनिर्मिती, सेंद्रिय खत व्यवस्थापन आणि जैविक निविष्ठांच्या वापराबाबत प्रशिक्षण घेऊन त्यांनी शेतीत नवे प्रयोग सुरू केले.

गांडूळ खत, जीवामृतातून शेतीचा विकास

शेतीतील खर्च कमी करण्यासाठी आणि जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी संगीता यांनी गांडूळ खत, निंबोळी अर्क, जीवामृत आणि दशपर्णी अर्क यांसारख्या निविष्ठांचा वापर करण्यावर भर दिला. रासायनिक निविष्ठांवरील अवलंबित्व कमी करत शेतीचे व्यवस्थापन सुधारण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे.

स्वतःच्या शेतीत बदल घडवताना त्यांनी परिसरातील महिलांनाही सेंद्रिय शेतीचे महत्त्व समजावून सांगितले. कुटुंबीयांच्या पाठिंब्यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास वाढला आणि शेतीतील प्रयोगांना अधिक गती मिळाली.

चार एकरांत संत्रा बाग; ज्वारीच्या उत्पादनातही यश

संगीता बद्रे यांनी २०१८ मध्ये चार एकर क्षेत्रावर संत्रा बागेचे नियोजन केले. बागेसाठी दोन विहिरींच्या माध्यमातून पाण्याचे व्यवस्थापन केले जाते. पाणी उपलब्धतेचा योग्य वापर करून बागेचे संगोपन करण्यावर त्यांचा भर आहे.

याशिवाय कपाशी पिकावरील किडींच्या व्यवस्थापनासाठी कामगंध सापळ्यांसारख्या उपायांचाही त्यांनी वापर केला. शेतीतील विविध प्रयोगांसोबत त्यांनी बीजोत्पादन कार्यक्रमातही सहभाग घेतला.

उन्हाळी ज्वारीची सहा एकर क्षेत्रावर लागवड करून त्यांना सुमारे ५० क्विंटल उत्पादन मिळाले. विविध पिकांचे नियोजन, आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर आणि उत्पादनाची गुणवत्ता सुधारण्याच्या प्रयत्नांतून त्यांची प्रयोगशीलता दिसून येते.

२५ महिलांसाठी रोजगाराच्या संधी

स्वतःच्या प्रगतीसोबत गावातील महिलांनाही आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्याचा संगीता यांचा प्रयत्न आहे. महिला बचत गटांच्या माध्यमातून त्यांनी महिलांना एकत्र आणले. बचतीची सवय, परस्पर सहकार्य आणि सामूहिक व्यवसायाला प्रोत्साहन देण्यावर त्यांनी भर दिला.

शेती आणि सेंद्रिय उत्पादनांशी संबंधित उपक्रमांमधून सुमारे २० ते २५ महिलांना विविध कामांच्या माध्यमातून रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. महिलांनी केवळ शेतीकामातच नव्हे, तर उत्पादननिर्मिती, प्रक्रिया, पॅकिंग आणि विक्रीमध्येही सहभागी व्हावे, यासाठी त्या प्रयत्नशील आहेत.

शेतीमालावर प्रक्रिया करून उभारला व्यवसाय

शेतमालाला योग्य मूल्य मिळवून देण्यासाठी केवळ कच्चा माल विकण्याऐवजी त्यावर प्रक्रिया करण्याचा मार्ग संगीता यांनी निवडला. प्रधानमंत्री सूक्ष्म अन्नप्रक्रिया उद्योग योजनेच्या माध्यमातून त्यांनी प्रक्रिया उद्योगासाठी आवश्यक यंत्रसामग्री उपलब्ध केली.

शेवया, पापड आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या निर्मितीला त्यांनी सुरुवात केली. सेंद्रिय तूरडाळ, हळद, शेवया आणि पापड यांसारख्या उत्पादनांच्या विक्रीवरही त्यांनी लक्ष केंद्रित केले आहे.

उत्पादन तयार करण्यापासून ते पॅकिंग आणि ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्यापर्यंतच्या प्रक्रियेत महिलांना सहभागी करून घेतल्यामुळे ग्रामीण भागात पूरक रोजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या आहेत. शेतीला प्रक्रिया उद्योगाची जोड दिल्यास उत्पन्नाचे पर्यायी मार्ग तयार होऊ शकतात, हे त्यांच्या उपक्रमातून दिसून येते.

ग्रामविकास आणि महिला सक्षमीकरणासाठी पुढाकार

संगीता बद्रे यांचे कार्य शेती आणि व्यवसायापुरते मर्यादित नाही. ग्रामपंचायतीच्या माध्यमातून गावाच्या विकासासाठी योगदान देतानाच त्यांनी महिला संघटन, स्वच्छता आणि सामाजिक प्रश्नांवर जनजागृती करण्यासाठी पुढाकार घेतला.

गावातील दारूविक्री आणि व्यसनाधीनतेमुळे कुटुंबांवर होणारे परिणाम लक्षात घेऊन त्यांनी महिलांना एकत्र केले. दारूबंदीच्या मागणीसाठी ग्रामसभेत ठराव मांडणे आणि प्रशासनाकडे पाठपुरावा करण्यासारख्या प्रयत्नांत त्यांनी सहभाग घेतला. गावातील स्वच्छता मोहिमांमध्येही त्यांनी योगदान दिले.

विविध पुरस्कारांनी कार्याचा गौरव

संगीता बद्रे यांच्या शेतीविषयक आणि सामाजिक कार्याची दखल घेत त्यांना २०२३ मध्ये राजीव गांधी कृषी रत्न पुरस्कार, तसेच जिल्हास्तरीय वसंतराव नाईक पुरस्कार मिळाल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. २०२५ मध्येही महिला सक्षमीकरणासह विविध क्षेत्रांतील कार्यासाठी त्यांचा गौरव करण्यात आला.

दुष्काळी परिस्थितीत शेतकऱ्यांना दिला आशावादाचा संदेश

सध्या दुष्काळसदृश परिस्थितीमुळे शेतकऱ्यांसमोर अनेक आव्हाने उभी आहेत. अशा परिस्थितीत खचून न जाता संयम राखून पुढील हंगामासाठी नव्या आशेने उभे राहणे आवश्यक असल्याचे संगीता बद्रे सांगतात.

मुलाच्या आजारपणातून निर्माण झालेली सुरक्षित अन्नाची जाणीव, त्यातून सुरू झालेली सेंद्रिय शेती आणि पुढे उभा राहिलेला प्रक्रिया उद्योग असा त्यांचा प्रवास आहे. स्वतःच्या शेतीत बदल घडवतानाच इतर महिलांनाही सोबत घेऊन स्वावलंबनाची दिशा दाखवणाऱ्या संगीता बद्रे यांची कहाणी ग्रामीण भागातील महिलांसाठी प्रेरणादायी ठरते.